Het roer hoeft niet om, wel vraagt het huidige beleid om aanscherping. Bij het peilbeheer ten aanzien van waterveiligheid na 2050  is het van belang om nadrukkelijk rekening te houden met de onzekerheden in toekomstige (klimaat)ontwikkelingen. Dat zijn de voornaamste bevindingen en adviezen in de Integrale Studie Waterveiligheid en Peilbeheer IJsselmeergebied (ISWP), die na ruim vier jaar werk afgelopen juni is afgerond.

De studie met aanbevelingen voor het waterbeheer op lange termijn is door de minister van Infrastructuur en Waterstaat aan de Tweede Kamer gestuurd. Het Bestuurlijk Platform IJsselmeergebied (BPIJ) zal een advies aan de minister uitbrengen over hoe met de aanbevelingen om te gaan. De uitkomsten zullen waar relevant worden opgenomen in eerste zesjaarlijkse herijking van de Deltabeslissingen in Deltaprogramma 2021.

De ISWP vloeit voort uit het Deltaprogramma IJsselmeergebied. Daarin was geconstateerd dat er veel kennis is over waterveiligheid, waterafvoer en het peilbeheer in het IJsselmeergebied, maar minder in de samenhang daartussen. Het Ministerie van IenW (DG Water en Bodem) heeft Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving opdracht gegeven hier studie naar te doen. Aan de studie hebben Deltares, adviesbureau HKV en waterbeheerders bijdragen geleverd.

Ontdekkingsreis

De studie was een ware ontdekkingsreis. De vraagstelling is al werkend geconcretiseerd en parallel daaraan is de methodiek ontwikkeld om de vragen te beantwoorden. Een onderdeel van die methodiek is het nieuw ontwikkelde computermodel DEZY. Met DEZY zijn razendsnel effecten van klimaatontwikkelingen en van ingrepen in het watersysteem op de dynamiek van de peilen van IJsselmeer en Markermeer te berekenen. Het model is inmiddels al voor een reeks van toepassingen buiten de ISWP gebruikt en doorontwikkeld voor nieuwe toepassingen en gebieden. Weten welke waterpeilen kunnen voorkomen, is namelijk essentiële basisinformatie voor alles wat met waterafvoer en waterveiligheid te maken heeft. De opgedane kennis in de ISWP is vastgelegd in vier rapporten, waarvan het laatste beleidsaanbevelingen bevat. Alle rapporten zijn beschikbaar  via de website van de deltacommisaris

'Verhoging pompcapaciteit versus peilstijging'

ISWP gaat over waterafvoer en waterveiligheid in de winter en dus niet over zoetwatervoorziening. In de winter is er sprake van een groot wateroverschot in het IJsselmeergebied en dat wordt onder vrij verval gespuid naar de Waddenzee. Zonder aanvullende maatregelen zal het peil van het IJsselmeer (en vervolgens de andere meren) stijgen met de zeespiegel. Om dat te voorkomen zijn gemalen met een enorme capaciteit nodig: naast het water uit de regio moet immers de hele afvoer van de IJssel worden weggepompt. De snelheid waarmee de benodigde pompcapaciteit toeneemt is afhankelijk van de geaccepteerde peilstijging voor het IJsselmeer. Maar die heeft negatieve gevolgen voor het gebied. Waterkeringen moeten extra worden versterkt, beweegbare keringen moeten vaker sluiten en buitendijkse natuur verdrinkt. Daarnaast geeft peilstijging complicaties voor het beheer van de regionale wateren in de omgeving. De kostenbesparing op pompen bij peilstijging is ruwweg gelijk aan de extra kosten voor versterking van de waterkeringen. Als dan ook de overige negatieve effecten worden meegewogen, is er nu geen reden om te kiezen voor peilstijging. Wel is door ISWP aanbevolen om de optie open te houden om ná 2050 het winterpeil maximaal 30 cm te kunnen laten stijgen.

Spuisluizen bij het IJsselmeer

Piekbeheersing

Naast de stijging van het gemiddeld winterpeil is het de vraag hoe om te gaan met pieken in de meerpeilen. Met grote pompcapaciteit zijn de pieken goed te beheersen en blijven de toekomstige dijkversterkingen beperkt. Met beperkte pompcapaciteit nemen de pieken steeds meer toe en zijn meer dijkversterkingen nodig. ‘Beperkt’ is daarbij een relatief begrip: over 150 jaar gaat het om 1200 m3/sec pompcapaciteit. Voor een strakke beheersing van de pieken is de benodigde capaciteit echter bijna driemaal zo veel. Ter vergelijking: het veruit grootste gemaal van Nederland in IJmuiden heeft een capaciteit van 260 m3/sec. Het is opvallend dat ook bij het beheersen van de meerpeilpieken de extra kosten voor pompen ongeveer in balans zijn met besparingen op de kosten van dijkversterkingen. De ISWP adviseert om te kiezen voor een middenweg, met een gematigde beheersing van de meerpeilpieken. Dan wordt de klimaatopgave verdeeld over het bouwen van gemalen en het versterken van dijken.

'Besef gegroeid dat de onzekerheden enorm zijn'

De belangrijkste aanbevelingen van de ISWP zijn dus: handhaven van de gemiddelde winterpeilen van de meren en kiezen voor een gematigde beheersing van de meerpeilpieken. Het niet stijgen van de meerpeilen is een bevestiging van het bestaande beleid in het Nationaal Waterplan. De keuze voor beheersing van de meerpeilpieken is een aanvulling: tot op heden was daarvoor geen beleid. Tijdens de uitvoering van de ISWP is echter het besef gegroeid dat met de komst van pompen naast spuien het systeem anders gaat werken en dat de onzekerheden waarmee we te maken hebben enorm zijn. Onzekerheden over klimaatontwikkeling en onzekerheden over toekomstige innovaties en technieken bijvoorbeeld. Maar ook onzekerheden over gebruiksbehoeften, waaronder de behoefte aan een zoetwatervoorraad in de zomer. Die waterbuffer heeft een relatie met het winterpeil, omdat er in het voorjaar niet altijd onbeperkt water beschikbaar is om vanuit een laag winterpeil een grote buffervoorraad op te bouwen.

De verschillende adviezen van de ISWP zijn daarom niet alleen gebaseerd op een recht-toe-recht aan afweging van kosten en baten, maar ook op de vraag welke koers zowel een robuust systeem oplevert als mogelijkheden voor bijsturing (adaptiviteit).

Het ISWP projectteam voor een pomp met een capaciteit van 50 m3/sec uit het gemaal IJmuiden. In de toekomst zijn op de Afsluitdijk tientallen pompen met deze capaciteit noodzakelijk.

Optie openhouden

Gegeven de onzekerheden is het advies in de ISWP om bij de beleidskeuze voor het niet laten stijgen van het gemiddeld winterpeil van IJsselmeer en Markermeer expliciet aan te geven dat op termijn een stijging van maximaal 30 cm niet is uitgesloten. Bij de inrichting van het gebied kan rekening worden gehouden met deze onzekerheid, waardoor een eventueel noodzakelijke peilstijging geen onnodig grote consequenties hoeft te hebben.

Voor het Markermeer zou het open houden van deze optie een koerswijziging zijn.

Het Bestuurlijk Platform IJsselmeergebied stelt een advies aan de minister op over de ISWP- aanbevelingen. Daarbij komt aan de orde welke aanbevelingen kunnen worden meegenomen in de lopende herijking van de deltabeslissingen in Deltaprogramma 2021, welke aanbevelingen op dit moment nog vragen oproepen en welke aanbevelingen mogelijk zijn te combineren met vervolgacties. De effecten voor de regionale watersystemen worden bij de nadere uitwerking van de ISWP-aanbevelingen voor het hoofdwatersysteem volwaardig meegenomen. Een werkgroep, met vertegenwoordigers van het ministerie, de staf Deltacommissaris en  de regio, bereidt het BPIJ-advies voor. Uiteindelijk zullen de belangrijkste aanbevelingen hun doorwerking krijgen in de opvolger van het tweede Nationaal Waterplan en daarmee formeel onderdeel van het waterbeleid worden.

Naast beleidsaanbevelingen heeft de studie ook aanbevelingen gedaan voor onder meer verdere kennisontwikkeling.