Stresstesten

Water is een belangrijke kwaliteit van de nieuwe woonwijken die de afgelopen 30 jaar om Zutphen zijn gebouwd. Maar het complexe onderliggende watersysteem maakt de wijken ook kwetsbaar voor klimaatverandering. Waterschap en gemeente hebben die kwetsbaarheid in 2017 middels stresstesten samen in beeld gebracht. De resultaten laten zien dat Zutphen vooral kwetsbaar is voor droogte. Om negatieve gevolgen voor te zijn is actie geboden.

De zoetwaterregio’s Hoge Zandgronden Zuid en Hoge Zandgronden Oost werken aan zoetwatermaatregelen in het kader van het Deltaplan. Daarnaast lopen er ook vier klimaatpilots, waaronder de optimalisatie van de wateraanvoer en waterverdeling in Zutphen. Deze ‘stresstest’ voor droogte en waterkwaliteit is onlangs afgerond in combinatie met stresstesten voor wateroverlast en hittestress.

Met het uitvoeren van deze stresstesten in 2017 liepen gemeente Zutphen en het Waterschap Rijn en IJssel vooruit op het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie, dat voorschrijft dat alle overheden uiterlijk voor 2019 zo’n stresstest moeten hebben uitgevoerd.

In de afgelopen 100 jaar is deze Hanzestad uitgegroeid tot een woonkern met circa 50.000 inwoners. In de afgelopen 30 jaar zijn er nieuwe woonwijken ontwikkeld met veel oppervlaktewater. Dit water is een belangrijke kwaliteit van Zutphen, tegelijkertijd is een complex en daarmee kwetsbaar systeem ontstaan.

Het water in het stedelijk gebied van Zutphen wordt gevoed vanuit rivier de Berkel. Een groot aantal watergangen verdeelt het water over de leefomgeving. Een belangrijk deel van het water in Zutphen staat in directe verbinding met de IJssel en is daarmee onderhevig aan de wisselende waterstanden in de rivier.

Watervraag neemt toe

Door de stedelijke uitbreidingen in de afgelopen decennia is de hoeveelheid oppervlaktewater en daarmee de watervraag toegenomen waardoor de complexiteit van het systeem verder groeide. In droge periodes is de aanvoer vanuit de Berkel minimaal en bestaat de mogelijkheid om water in te laten vanuit het Twentekanaal.

De beperkte hoeveelheid beschikbaar water moet via kleine watergangen verspreid worden over diverse waterpartijen in Zutphen. Dat levert op dit moment al een aantal knelpunten op. Er is sprake van overmatige plantengroei in veel watergangen en vijvers in Zutphen. In een aantal watergangen treden regelmatig overstorten op waardoor watergangen dichtslibben en inwoners klagen over dode vissen.

In de afgelopen 30 jaar zijn in Zutphen nieuwe woonwijken ontwikkeld met veel oppervlaktewater. Dit water is een belangrijke kwaliteit van Zutphen, tegelijkertijd is een complex en daarmee kwetsbaar systeem ontstaan.

Waterschap en gemeente hebben in 2017 samen stresstesten uitgevoerd. Voor het gebouwd gebied brachten zij in beeld wat de consequenties zijn van extreme neerslag. Ook inventariseerden zij voor het hele gebied wat de huidige waterkwaliteit is en de consequenties van extreme droogte hierop. In de analyses is een koppeling gemaakt tussen de effecten op zowel het rioleringssysteem als het oppervlaktewatersysteem.

Resultaten stresstesten

De stresstest toont aan dat het rioleringssysteem en oppervlaktewatersysteem over het algemeen robuust genoeg zijn om extreme buien te verwerken. Klimaatverandering zal wel leiden tot meer toename van het aantal overstorten en vuillast op het oppervlaktewater. Het watersysteem in Zutphen blijkt vooral kwetsbaar voor droogte.

Zo leert de stresstest dat aan de westkant van Zutphen de kans op droogval van watergangen toeneemt als gevolg van periodiek lagere waterstanden in de IJssel en daarmee infiltratie vanuit de watergangen naar het grondwater. De wateraanvoer vanuit de Berkel komt nagenoeg stil te vallen. Ook neemt door stilstaand water het risico op vorming van bijvoorbeeld blauwalg toe en kan de algehele waterkwaliteit verslechteren. Dit kan weer leiden tot stankoverlast en dode vissen en klachten van bewoners.

Wethouder Coby Pennings: ‘Het werken aan een robuuster watersysteem en een klimaatbestendige omgeving is integraal onderdeel van het programma ‘Zutphen, een prettig klimaat’. Gemeente en waterschap willen, met nauwe betrokkenheid van inwoners, een aantrekkelijk(er) en klimaatbestendig vestigings- en verblijfsklimaat realiseren voor bedrijven, bewoners en bezoekers in Zutphen.’

De uitkomsten van de stresstesten worden meegenomen in het integrale klimaatprogramma ‘Zutphen, een prettig klimaat’ dat gemeente en waterschap dit jaar verder uitwerken en waar naast water aandacht is voor de leefomgeving, energietransitie en voedselvoorziening. Het doel van het programma is deze opgaven te verbinden, want het werken aan waterkwaliteit, het tegengaan van droogte en het versterken van de leefomgeving gaan volgens heemraad Antoinet van Helvoirt van Waterschap Rijn en IJssel en de Zutphense wethouder Coby Pennings samen.

De zuurstofhuishouding in de watergangen kan worden verbeterd door aanleg van flauwere (riet)oevers waarmee de waterkwaliteit verbetert en de stad aantrekkelijker wordt gemaakt. Het afkoppelen van hemelwater in de wijk levert extra water voor het watersysteem, draagt bij aan vermindering van overstorten, een betere waterkwaliteit én het langer vasthouden van water voor droge periodes.

Voor de langere termijn is het omvormen van bestaande watergangen tot wadi’s in beeld. Hiermee kan ter plekke de kwaliteit van de groen-blauwe dooradering versterkt worden en ontstaat tegelijkertijd ruimte om de beschikbare hoeveelheid water over minder watergangen te verdelen.

Coby Pennings: ‘Het werken aan een robuuster watersysteem en een klimaatbestendige omgeving is integraal onderdeel van het programma ‘Zutphen, een prettig klimaat’. Gemeente en waterschap willen, met nauwe betrokkenheid van inwoners, een aantrekkelijk(er) en klimaatbestendig vestigings- en verblijfsklimaat realiseren voor bedrijven, bewoners en bezoekers in Zutphen.’